Misja integracji Europy podziemnej 1939-1945

Piotr Matusak

Wizje integracji Europy rodziły się już podczas I wojny światowej. Usiłowano je realizować poprzez idee powołania Stanów Zjednoczonych Europy.

Kontynuował je w okresie międzywojennym ruch paneuropejski, zapoczątkowany zjazdem w 1926 r., zwołanym przez hr. Coudenhove Kalergi. W przededniu II wojny światowej Kalergii wysunął koncepcję Unii Europejskiej, w której kierownicza rola miała przypaść Wielkiej Brytanii. Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do USA, gdzie w 1943 r. zorganizował V kongres Paneuropejski. Przyjął on deklarację o jedności europejskiej. Opracowano konstytucję Stanów Zjednoczonych Europy, zakładającą wspólną armię, politykę zagraniczną unifikację gospodarki, dwuizbowy parlament. Radę (rząd) Unii zorganizowanej na wzór szwajcarski.

W czasie wojny zrodziło się na terenie okupowanej Europy kilka innych wizji federacyjnych Europy Podziemnej. Ich wspólną ideą było zjednoczenie Europy, choć różniły się diametralnie w jego istocie, treści, a zwłaszcza metodzie. Były one częściowo reakcją na niemiecką ideę ,,Nowej Europy", która była integralną częścią programu ekspansji Hitlera. Bazowała ona w pierwszej kolejności na pangermanizmie, budowie Wielkich Niemiec, haśle jedności narodowej, skupienia krwi germańskiej, a więc narodów germańskich w Tysiącletniej Rzeszy.

,,Nowa Europa" miała więc stanowić jeden obszar polityczny, choć o różnych statusach państwowych poszczególnych krajów, ale powiązany umowami z Rzeszą i pod kierownictwem Niemiec. Miała mieć jedna walutę (markę), stanowić jeden obszar celny, kontrolę handlu zagranicznego, posiadać jeden centralny organ planowania (miał on ustalić podział pracy krajów, z tym, że przetwórstwo przemysłowe miało być głównie w Rzeszy zaś baza surowcowa i rezerwuar siły roboczej na wschodzie. Norwegia miała być krajem rybackim inne zaś miały być rolnicze lub przemysłowo-rolnicze). ,,Nowa Europa" stanowić miała również jeden wielki obszar gospodarczy - Grosswirtschaftraum. Koncepcje te realizowano już w czasie wojny na obszarach krajów okupowanych, państwach osi i podporządkowanych.

Europejski ruch oporu to nie podbite narody w podbitej Europie lecz zorganizowane struktury skupiające 5 mln ludzi. Miały one własne wizje zjednoczenia Europy.

Już w początku 1940 r. W. Churchill rzucił hasło ,,Podpalenia Europy", wzywając do sabotażu, dywersji i przygotowania armii podziemnych przewidzianych do przeprowadzenia powstań narodowych w całej Europie i wyzwolenie jej spod okupacji niemieckiej. Zintegrowanymi w skali europejskiej przedsięwzięciami w zakresie walki wyzwoleńczej z Niemcami kierowało z Londynu SOE (Zarząd Operacji Specjalnych).Integracja narodowych ruchów oporu wzmogła w sposób naturalny procesy zjednoczeniowe, czego wyrazem były jednolite w całej Europie masowe akcje antyfaszystowskie, np. 14.IX.1941 r. ogłoszono ,,Tydzień wolnej pracy" narodów okupowanych. Wprowadzono także jednolity - jeden znak solidarności Europy Podziemnej - symbol ich zwycięstwa V ( malowano go w Polsce, Francji, Holandii, Norwegii, Danii, Jugosławii, Czechosłowacji, Grecji). Jeden ton miała propaganda dywersyjna wśród Niemców. Istniała współpraca narodowych ruchów oporu w akcje specjalne.

W ośrodkach rządów emigracyjnych prowadzono dyskusje na temat przyszłości zintegrowanej, powojennej Europy i kierowano wytyczne w tym względzie do ruchu oporu m.in. 14.VI.1942 r. obchodzono uroczyście święto wspólnej sprawy (27 narodów). Wizję integracji części polityków i rządów państw okupowanych uznawała za mało realną ze względu na sprzeczności i zasadnicze zróżnicowania jakie tkwiły w geografii politycznej Europy Podziemnej, która była w czasie wojny politycznie podzielona na części liberalno - demokratyczną i totalitarną. Wydawało się, że po okrutnej wojnie, likwidacji faszyzmu, proces bezpieczeństwa i pokoju zapewni zintegrowana Europa. Cała Europa odrodzić się miała a państwa odnaleźć swoją tożsamość w strukturach ogólnoeuropejskich. Nie wierzono, że prosty będzie proces odpaństwowienia narodów, które w wyniku istniejących zależności gospodarki, kultury, zmian demograficznych, społecznych, wywołanych wojną, zdolne będą ograniczać odzyskaną narodową wolność.

Trudności powodował sam fakt, że kategoria państwa w Podziemnej Europie nie wszędzie pokrywała się z kategorią narodu, zaś proces kształtowania świadomości i tożsamości narodowej był w różnym stopniu zaawansowania. Powodowało to w Europie Podziemnej obok tendencji integracyjnej dążenia do odradzania się idei narodowych, zwłaszcza tych, których los był zagrożony gwałtowną akcją germanizacyjną i rusyfikacyjną, a wolność traktowana była jako najwyższa wartość. Odradzały się one poprzez własne grupy etniczne, wyznaniowe, w dążeniu do zachowania narodowej tożsamości oraz określenia terytorium budowy niepodległego państwa.

Samo zresztą określenie pojęcia zintegrowana Europa było inne w kategoriach terytorium (np. granicy wschodniej na Uralu w ZSRR), wyznaniowej (katolicyzm i islam) i politycznym, zwłaszcza, że idea unii federacyjnej mogła być w warunkach okupacji bardziej dziełem polityków niż wynikiem dążeń narodów, a więc odbiciem dojrzałej świadomości obywateli całej Europy Podziemnej. Dążono by oparta była o zasady demokratyczne, wspólnotę interesów narodowego współżycia, bezpieczeństwa i pokoju.

Walka wyzwoleńcza, próby rozwiązania w jej ramach kwestii narodowych prowadziło do kształtowania się wizji państwa czystego etnicznie powiązanego z wysoką świadomością narodową. Ona też określała dążenia i aspiracje danego narodu, co często prowadziło do wzajemnych konfliktów racji np. w Jugosławii, Czechosłowacji, ZSRR. Tendencje unifikacyjne rozwijał m.in. premier W. Sikorski, który zorganizował i przewodniczył konferencjom rządów emigracyjnych w Londynie, Polski, Czechosłowacji, Francji, Belgii, Holandii, Norwegii, Grecji, Jugosławii, gdzie rozważano szczegółowe sprawy wspólne, w tym integracji europejskiej, w styczniu 1942 r. uchwalono deklarację w sprawie ukarania winnych zbrodni dokonanych przez Niemców w Europie okupowanej. Zapowiedziano powołanie europejskich organów sądowych, które prowadzić miały śledztwa i wykonywać wyroki.

W pierwszej połowie 1944 r. doszło do konferencji i szczegółowych rozmów na temat przyszłej powojennej federacji lub konferencji europejskiej na szczeblu narodowych kierownictw krajów Europy Podziemnej m.in. w okresie 31.III - 7.VII.1944 r. odbyły się cztery spotkania na temat. Uczestniczyli w nich przedstawiciele kierownictw podziemia: Polski, Francji, Jugosławii, Włoch, Czechosłowacji, Danii, Holandii, Norwegii a także niemieckiej opozycji.

gen. Władysław Sikorski

Na konferencjach tych uchwalono wspólną deklarację o utworzeniu po upadku faszyzmu unii federalnej wszystkich krajów Europy, posiadającej wspólny rząd, armię, sąd suwerenny, respektujący prawa człowieka. Niemcy winne wojny miały być rozbrojone i poddane kontroli Unii. Deklaracja o unii federacyjnej Europy określała ogólne tendencje integracyjne rządów, dążąc do zapewnienia wspólnej organizacji, pokoju i bezpieczeństwa.

Drogą do integracji Europy miały być wspólne operacje wojenne aliantów z udziałem Europy Podziemnej, a zwłaszcza poprzez działania wyzwoleńcze i powstania narodowe. W wypracowaniu tych koncepcji brał udział dział planowania operacyjnego w polskim Sztabie Naczelnego Wodza. Już w październiku 1940 r. kpt. Maciej Kalankiewicz opracował memoriał ,,W sprawie wykorzystania ruchów powstańczych jako jednego z czynników zwycięstwa".

Premier Polski gen. W. Sikorski przedstawił go W. Churchillowi, który tworzył wówczas zintegrowaną Europę do jej podpalenia. Wysuwał on sugestię, że należałoby dokonać integracji podziemnego wysiłku zbrojnego i jego koordynacji w ramach Europy Podziemnej.

Oprócz powstań w Europie Środkowo-Wschodniej, powołano bowiem 19.XI.1940 r. Akcję Kontynentalną w krajach okupowanej Europy Zachodniej.

Europa Podziemna zakładała rozsadzenie hitlerowskiej ,,Nowej Europy" oraz plan jednoczesnych narodowych ognisk walki powstańczej przez przejęcie jej systemu kolei, łączności, kooperacji gospodarczej, w tym zbrojeniowej. Europejski ruch oporu miał być wsparty w tej akcji materiałowo przez SOE, lotnictwo alianckie i 6 dywizji spadochronowych. Kpt. M. Kalankiewicz i kpt. Jan Górski w końcu 1941 r. opracowali plan tej akcji w memoriale pt. ,,Podłoże polityczne ruchów powstańczych w Europie Środkowej", gdzie podkreślili konieczność integralnej organizacji powstań w Europie Podziemnej i kierowanie nimi przez jeden europejski sztab skoordynowanych z bombardowaniami i desantami alianckimi. Podkreślali potrzebę docenienia sprawy oblicza politycznego powstań narodowych, by przygotować społeczeństwa do przejścia z podziemia do powojennego ustroju zjednoczonej Europy, gdzie zniknie totalitarny świat niemiecki.

Twierdzili, że ,,...koniecznym warunkiem równowagi w Europie powojennej jest stworzenie południkowego pasma państw rozdzielających świat niemiecki od rosyjsko-azjatyckiego. Pas ten ciągnąłby się od Skandynawii z Finlandią i Danią, poprzez państwa bałtyckie, Polskę, Czechy, państwa basenu dunajskiego aż po Bałkany..."

[powrót]