,, ....wszystko ejszyskie jest sercu bliskie".

Czesław Malewski

EJSZYSZKI - POLSKIE MIASTECZKO NA POGRANICZU LITEWSKO - BIAŁORUSKIM

Ejszyszki, - jedno z najstarszych miast Litwy leży na południe od Wilna, przy granicy z Białorusią.   Od początków założenia czy w czasie świetności w wieku XVII, gdy otrzymało prawo magdeburskie za panowania Jana III Sobieskiego pozostawało miasteczkiem prowincjonalnym. Lecz na ważnym szlaku, zwanym ,,gościńcem raduńskim", prowadzącym z Wilna do Krakowa.

W książce wydanej w 1846 roku przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego ,,Starożytna Polska" o Ejszyszkach czytamy: ,, ... Jest to bardzo dawna osada litewska i przez Krzyżaków nie raz w ich najazdach na Litwę zwiedzana. Podług kronik litewskich, Erdziwiłł syn Montwiłła, jeden z książąt litewskich w jedynastym wieku, odzyskawszy od książąt ruskich pograniczne powiaty litewskie, rozdzielił znaczne w nich ziemie między trzech najzasłużeńszych wodzów swoich. Z tych jeden zwany Eixis czy też Eiszius, rodem Żmudzin dostał około roku 1070 znaczną posiadłość (dr Jan Bassanowicz przypuszczał, że pierwszy zamek na tym terenie Eixis zbudował w 1070 r. - przyp. autora ) w okolicach Lidy, która od imienia jego, Ejxiszki czyli Ejszyszki została nazwaną.

  Dawniej przed podziałem kraju na województwa, Ejszyszki były głównem miejscem powiatu tegoż nazwania. Podobno że je posiadał Sudemund pan litewski, który należał do owego zapisu uczynionego przez Witowda Zakonowi krzyżackiemu Żmudzi i części ziem litewskich, w Królewcu r. 1384. Zdaje się że tenże Sudemund jako wychodziec i towarzysz tułactwa Witowda, za powrotem do wielkiego księztwa Jagiełły, musiał stracić tę posiadłość, która przeszła do skarbu i została starostwem. Kościół parafialny ma być fundacyi Witowda, pod tytułem Bożego Ciała ( według historyków litewskich z tych terenów pochodziła żona księcia Witolda - Anna, przyp. autora ). Uposażył go w r. 1506 król Aleksander, i drugi raz dochody pomnożył, a Zygmunt I w r. 1522 toż samo uczynił ( przy kościele już w roku 1524 działała szkoła parafialna wspierana finansowo przez okoliczną szlachtę - przyp. autora) . Ejszyszki leżały dawniej na trakcie z Wilna do Krakowa, najbardziej uczęszczanym. Bardzo blisko tego miasta jest folwark zwany teraz Hornostaiszki, który niegdyś nazywano również Ejszyszkami, ale dostawszy się Hornostajom przemienił nazwisko. Jakoż w 16 wieku okoliczne dobra należały do znakomitej rodziny, teraz wygasłej, Hornostajów (Pod koniec XVIII wieku aż do przyjścia bolszewików w 1940 roku Hornostaiszki należały do rodziny Siekluckich h. Paprzyca - dop. autora). Dotąd o milę od Hornostaiszek w znacznym lesie, jest uroczasko zwane sienny dwór, a w dokumentach sany dwór, to jest z litewska stary dwór, bo wyraz litewski senas znaczy po polsku stary, które było dziedzictwem i mieszkaniem Hornostaja podskarbiego W. Lit., za czasów Zygmunta Augusta. Między miastem a Hornostaiszkami jest przestrzeń ziemi około 2 ˝ morga zawierająca, wielkim wałem i rowem otoczona, która w dawnych papierach miejscowych, nazywana jest Horodyszczem".

Bogactwo ,,handlowego przedmieścia"

Miasteczko od XV wieku należało do skarbu państwa i stanowiło wraz z okolicznymi wsiami starostwo ejszyskie. Przed rozbiorami Rzeczypospolitej należało do rodziny Sołłohubów tj. do Jerzego, generała artylerii Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego żony Marii z Potockich. Według inwentarza z 1775 roku do starostwa należało miasteczko z dworem oraz wsiami: Tausiuny, Niewosze, Kubańce, Giełuńce, Dejnowo, Gilwiniszki, Żuklańce, Jakańce, Wiżance, Krumince, Giniuńce, Butwidańce, Widyniańce, Komurańce, Bartele, Koledańce.

W XVIII wieku w miasteczku był kościół, synagoga, szkoła, cztery ulice (Wileńska, Nowa, Raduńska, Rymkuńska), ratusz, karczma zwana Owsiejowską. Mieszkańcami byli przede wszystkim Żydzi (o nazwiskach: Hirszowicz, Morduchowicz, Józefowicz, Mejerowicz, Chaimowicz, Izakowicz, Lejzorowicz, Hirsz i Szlomowicz), którzy tu przez stulecia aż do II wojny światowej żyli i trudnili się handlem oraz stanowili bezwzględną większość mieszkańców.

Podczas ,,Potopu szwedzkiego" i Wojny Północnej wojska szwedzkie zniszczyły i spaliły miasto. Ale miasteczko ponownie wracało do życia będąc Ľ

Pod koniec ubiegłego wieku w miasteczku były cztery gorzelnie, młyn, dwie pracownie garbarskie Szlomy Jurkanskiego i Jankiela Kabacznika, zakład produkcji zapałek Zełmona Morduchowicza przy ulicy Rynkuńskiej, młyn z 1859 r., niezliczona ilość sklepików, synagoga, szkoła żydowska.

W 1859 roku majątek skarbowy Ejszyszki składał się z 1 miasteczka, 14 wsi i 3 słobódek, wszystkiego 6358 dziesięcin. Wsie: Jurysdyka, Zachowszczyzna, Dziegucie, Tawsiuny, Dumbla, Miedziusze, Gilwiniszki, Dejnowo, Wieżańce, Żukańce, Słobódka Szlejtas, Kruminy, Jakiańce, Butwidańce, Giniuńce, Giełuńce, Kubańce, Dawidańce. W majątku 1 młyn, 23 sklepików, 3 karczmy, 6 szynków.

Narodowościowa mozaika

Ejszyszki były znane przede wszystkim ze swych ,,czwartkowych jarmarków na Wniebowstąpienie Pańskie, zwane przez lud ,,szosniakiem" (z powodu, iż jest w szóstym tygodniu Wielkanocy) i na Boże Ciało -  ,,dziewiętnikiem" ( przypada w dziewiątym) (1)". Jarmarki odbywały się od 1672 roku. W wieku XIX handel w mieście należał do Żydów - w 1866 r. z 715 mieszkańców aż 610 stanowili izraelici, w 1897 r. - 3196 mieszkańców, a o rok wcześniej - 3156. Nie najgorzej zyskiwała na handlu także okoliczna szlachta, która na targach sprzedawała trzodę chlewną i konie

Wsie zamieszkiwali chłopi o nazwiskach: Zaborowski, Rożan, Mitało, Czuprewicz, Kuczuk, Uczkuronis, Jackiewicz, Stańczyk, Molis, Miszkiń, Bieńkuć, Jasielonis, Woronowicz, Wierzbicki, Galiński, Miecznik, Kuniegielis, Kurkulonis, Michielonis, Pawłowski, Narkun, Zydel, Błażej, Antul, Kiej, Chmiel, Mikłasz, Kresa. Jak widzimy, według nazwisk, mieszkańcami starostwa była ludność zróżnicowana pod względem narodowości (Żydzi, Polacy, Litwini oraz Tatarzy o nazwiskach Aleksandrowicz i Smolski)(2). Spis parafian z 25 kwietnia 1911 roku wykazał tą różnorodność.

Z 10385 osób mszy w języku litewskim żądało 79 osób, a 807 mówiło, lecz nie żądało kazania po litewsku. Od 1911 r. i przez cały okres międzywojenny sześć razy w roku odbywała się msza po litewsku (we wsi Nowy Dwór). O potrzeby religijne społeczności litewskiej troszczył się w okresie międzywojennym ksiądz proboszcz Bolesław Moczulski.

W 1777 r. starostwo ejszyskie graniczyło z ziemią Pana Marcinkiewicza, sędziego ziemskiego powiatu lidzkiego, z ziemią WPana Romera, sędziego ziemskiego województwa trockiego, z ziemią Pana Zawiszy, z ziemią plebana ejszyskiego oraz z okolicami szlacheckimi: Korkucianami, Beniunami, Wilkancami(4)

W okolicach szlacheckich wokół Ejszyszek od najdawniejszych czasów mieszkali: Bartoszewicze, Sienkiewicze, Pacewicze, Radziwiłłowicze, Mickiewicze, Nacewicze, Paszkiewicze, Fietkiewicze, Januszkiewicze, Bohdanowicze, Łukaszewicze, Kozakiewicze, Jamontowie, Wilbikowie, Zapaśnikowie, Butrymowie i inni, którzy jako pochodzący od Kruposa otrzymali potwierdzenie szlachectwa 23 sierpnia 1560 roku.

31 maja 1809 roku Ejszyszki odwiedził generał - gubernator Litwy, Michał Kutuzow późniejszy pogromca Napoleona z 1812 roku (chrzcił wraz z baronesą Marią de Benigsen córkę Kazimierza Narbutta ĽAleksandrę). Natomiast 10 listopada 1827 r. miasteczko odwiedził Wawrzyniec hr. Puttkamer z żoną Marią z Wareszczaków, którzy byli chrzestnymi Onufrego Rymszy (późniejszego wieloletniego sędziego nowogródzkiego).

Ośrodek życia Ejszeszek  

Najważniejszym ośrodkiem życia miasteczka i okolic był (i mam nadzieję, że jest) kościół pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego zbudowany (w stylu neoklasycyzmu) dzięki staraniom księdza proboszcza Pawła Kalinowskiego. W 1843 r. proboszcz rozpoczął starania o wymurowanie nowego kościoła z powodu, że drewniana świątynia Ľłowie był wymurowany" (7). Projekt kościoła oraz plan budowy wykonał według wymogów Ľnadzorował prace budowlane, które zostały zakończone w roku 1852(8). Następcą po śmierci proboszcza Kalinowskiego został w 1854 roku ksiądz Ludwik Łunkiewicz, który zakończył w 1857 roku budowę ogrodzenia dookoła świątyni i dzwonnicę (pierwszy kościół stał od 1413 - 1666 r.). Obecnie proboszczem w jest ksiądz Witold Michajłowski, który pochodzi z okolic Ejszyszek.

Ejszyszki - świadek walk wyzwoleńczych

Ejszyszki są świadkami powstania styczniowego. W miasteczku w połowie lutego 1863 roku do powstańców Ludwika Narbutta dołączył znaczny oddział księdza wikarego Józefa Horbaczewskiego z Ejszyszek, a nieco później - młodzież wileńska ze znanym malarzem Elwiro Andriollim. Także w okolicach Ejszyszyszek rozegrał się ostatni akord powstania styczniowego na terenach powiatu lidzkiego - 23 czerwca 1863 r. pod Korkucianami. W miasteczku w końcu czerwca 1863 roku stacjonował rosyjski pułk lejbgwardii z dowódcą płk. Kramerem, który miasto opuścił 28 czerwca 1863 r. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, miasto było siedzibą gminy i należało do powiatu lidzkiego aż do wybuchu II wojny światowej.

W okresie okupacji hitlerowskiej mieszkańcy parafii ejszyskiej walczyli o wolność ojczyzny w szeregach AK (szczególnie wielu w 77 p.p. Okręgu Nowogródzkiego). Wielu z nich zginęło. Warto wspomnieć nazwiska synów tej ziemi m.in. dla tego, że rodziny poległych nadal mieszkają w miasteczku lub jego okolicach. Byli to: Tomasz Antropik, Stanisław Bartoszewicz, Józef Dojlidko, Władysław Gojżewski, Henryk Golimont, Kazimierz Ilcewicz, Jan Jackiewicz, Marian Łunkiewicz, Ludwik Malewski, Stanisław Mickiewicz, Daniel Nosewicz, Józef Nowicki, Wacław Sakowicz, Piotr Songin, Stanisław

Songin, Alfred Steckiewicz, Czesław Tietianiec, Edmund Wilkaniec, Kazimierz Wojsiat, Jan Zapaśnik i wielu innych.

Tragiczny dla mieszkńców miasteczka był wrzesień 1941 roku. Hitlerowcy wymordowali wówvzas około czterech tysięcu Żydów. Tylko dzięki ofiraności i odwadze miejscowych Polaków niektórzy miszkańcy Ejszyszek narodowości żydowskiej przeżyli holocaust. Na przykaład w folwarku Lebiedniki koło Korkucian w domostwie Kazimierza Korkucia ukrywało się porzez całą okupację - w przemyślnie skonstruowanej skrytce - 28 Żydów. Kazimierz korkuŠć syn Władysława (1906 - 1986) cherby Nałęcz był żołnierzem Armii Krajowej. Na podlegającym mu obszarze przechowywał w rodzinach polskich około 70 Żydów. Obecnie oni i ich potomkowie mieszkają w Izraelu i USA.

Ejszyszki po wojnie

Po okupacji hitlerowskiej nastąpiła sowiecka, która była nie mniej uciążliwa dla rdzennej ludności. Wielu, podobnie jak w czasach carskich, powędrowało na Syberię skąd już nigdy nie wróciło. Część rodowitych mieszkańców zmuszona została porzucić rodzinne strony i wyjechać. Zmieniła się władza i porządki. Przez niedługi okres miasteczko było ośrodkiem rejonowym, lecz ze względu na brak łączności kolejowej, władze rejonowe przeniosły się w 1972 roku do Solecznik. Ejszyszki zaś powróciły do statusu małej, cichej okolicy zamieszkałej przez rdzenną polską ludność. Przybysze - urzędnicy powędrowali w ślad za fotelami.

Ejszyszki były przez wiele stuleci miasteczkiem wielonarodowym i takim pozostało do dnia dzisiejszego. Zmieniły się proporcje narodowościowe, ale ludność polska stanowi tu bezwzględną większość (według ostatniego spisu ludności z 2001 r. w miasteczku mieszka 3857 osób, z tego 85 % Polaków). Urząd starosty od 1995 roku sprawuje rodowity Ejszczyszczanin, potomek starego rodu szlacheckiego, Leonard Talmont herbu Dąbrowa.

Najważniejszym wydarzeniem ostatnich lat było otwarcie Domu Polskiego 15 stycznia 2000 roku, które odbyło się przy udziale gości z Polski, przedstawicieli placówki dyplomatycznej RP w Wilnie, przedstawicieli władz rejonu soleczniczkiego, Związku Polaków na Litwie i mieszkańców miasta.

[powrót]