Artykuł ten jest początkiem cyklu poświęconego orderom. W obecnym materiale przedstawiamy historię wybranych orderów nadawanych przez zakony rycerskie w średniowiecznej Europie.

FALERYSTYKA

Ordery  średniowiecznych zakonów  rycerskich

Ryszard T. Komorowski

Ordery wywodżą się z tradycji średniowiecznych zakonów rycerskich. Początkowo stanowiły one oznakę przynależności do stowarzyszeń, bractw i związków ryceskich, a później stały się symbolem wyróżnienia za załugi.

Geneza orderów

Symbolem więzi, znakiem przynależności do wspólnoty zakonnej był określony emblemat, który rycerze otrzymywali od suwerena zakonu. Zwykle był to emblemat tekstylny, haftowany lub naszywany, z czasem sporządzany ze złota, barwiony emalią, a nawet wysadzany szlachetnymi kamieniami.

il. 1 Portret H.Blager Kaw. Orderu Dzbana Aragonii

W miarę zeświedczania się zakonów i stawania się stowarzyszeniami szlacheckimi czy arystokratycznymi tematyka godła  ich orderów zmieniała się choć przeważ jej elementem pozostał krzyż. Oznaki wyróżnienia noszono pierwotnie na zbrojach, płaszczach rycerskich, z czasem zaczęto zawieszać na łańcuchach a później na wstęgach noszonych na szyi lub  pasanych przez ramię (il. 1). Słowo order pochodzi z łaciny. Jest to odznaczenie honorowe za zasługi wojenne lub cywilne. Długą bo sięgającą średniowiecza  tradycję, na nagradzanie osób wyróżniających się męstwem, talentem, mądrością czy sprawnością fizyczną. Dopiero w średniowieczu zmienił styl i charakter,  a przede wszystkim formę stosowanych wyróżnień.  Order stał się najwyższą formą wyróżnienia honorowego wojskowych i cywilów za załugi dla monarchy państwa lub narodu.

Zakony rycerskie

Najstarsze zakony rycerskie powstały w XI wieku w Palestynie w okresie wypraw krzyżowych w celu  opieki nad pielgrzymami. Do najbardziej znanych należeli: templariusze, joannici, krzyżacyˇi bożogrobowcy. Zakon rycerski templariuszy założony w 1118 roku w Jerozolimie przez rycerzy burgundzkich na miejscu zburzonej świątyni Salomona z końcem XIII wieku został przeniesiony na Cypr, a potem do Francji, gdzie król Filip IV Piękny wymógł na papieżu kasację zakonu, oskarżając templariuszy o herezję. Zakon rycerski joannitów założony około 1130 roku w Jerozolimie powstał z bractwa przy szpitalu św. Jana dla obrony Królestwa Jerozolimskiego  przed Turkami. Po jego upadku w 1291 Joannici osiedlili się na Cyprze, a na początku XIV wieku założyli państwo Rodos.  Od XII wieku działali również na terenie Polski. W 1530 roku osiedlili się na Malcie, stąd ich druga nazwa Kawalerowie Maltańscy. Zakon funkcjonuje nadal (działa także w Polsce). Podlega Watykanowi od 1830 roku, a siedzibą jego jest Rzym. W Polsce najbardziej znanymi są Krzyżacy. Był to niemiecki zakon rycerski założony w 1190 roku w Palestynie pod nazwą Zakon Szpitala NMP w Jerozolimie. Wezwani przez Konrada Mazowieckiego do walki z Prusami przybyli w 1226 roku do Polski, gdzie  po podbiciu Prusów utworzyli z końcem XIII wieku państwo zakonne i rozpoczęli podbój Litwy, Żmudzi i wojnę z Polską. Potęga zakonu krzyżackiego została złamana w bitwie pod Grunwaldem i po wojnie trzynastoletniej w 1466 roku krzyżacy stali się lennikami Polski. W 1525 wielki mistrz sekularyzował zakon   i przekształcił w państwo świeckie lenne w Polsce.  Szczątki zakonu przetrwały w Niemczech i w Austrii do XXI z siedzibą w Wiedniu.

Zakon bożogrobowców powstał w Jerozolimie w 1099 z incjatywy księcia Dolnej Lotaryngii Goltfryda z Bouillon dla sprawowania należytej opieki i obrony Grobu Świętego. Początkowo zakon stanowiło 20-tu kanoników sprawujących służbę duszpasterską i 50 rycerzy krzyżowvch wywodzących się z najlepszych domów podległych Patriarsze - biskupowi Jerozolimy. Stąd zakon różnił się od innych zakonów rycerskich swoistą strukturą organizacyjną i regułą. Bracia świeccy posiadali małżonki, a kanonicy, mogli brać udział w toczonych bitwach z bronią w ręku. Zakon nie posiadał niezależności sądowej. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego wˇ 1291 roku przenieśli swą działalność do europejskich posiadłości. W 1163 roku zostali sprowadzeni do Polski - do Miechowa, gdzie założyli zakon, który przetrwał do kasacji do 1810 roku. Obecnie zakon ten powrócił do Polski m 1996 roku i podjął statutową działalność. Nieco inny, charakter posiadały wspólnoty, religijne, a później zakony rycerskie powstałe na Półwyspie Iberyjskim powołane do walki z miejscowymi Maurami w epoce reconquisty. Bvłyy to zakony typowo wojskowe jak: hiszpański -Siekiery, z Barcelony Alcantary; Calatrawy, z Kastylii, św. Jakuba od Miecza z Compostelli, NBP z Montesy oraz portugalskie - Skrzydła św . Michała, św. Benedykta z Avis, Chrystusa, Wieży i Miecza oraz Miecza św. Jakuba. Tolerowały one w swoich szeregach żonatych rycerzy i ich żony a nawet dopuszczały je jak w zakonie św. Jakuba z Compostelli jako pełnoprawne damy zakonu do władania mieczem. Zakony osiadłe w Europie północno-wschodniej takie jak krzyżacy i Zakon Kawalerów Mieczowych założony w 1202  roku w Inflantach dla obrony Kościoła i zwalczania pogan miały głównie charakter militarny.

Nowe znaczenie zakonów a ordery

Z końcem średniowiecza, po zakończeniu wypraw, krzyżowych, reconquisn, i chrystianizacji narodów wschodnich w Europie - straciły na znaczenia dawne zakony o charakterze militarno-religijnym.

il. 2 Ornat Orderu Żłotego Runa

 Ma ich miejsce zaczęły powstawać zgromadzenia - "di Merito" (za zasługi) wpisane w system godności i zaszczytów nowożytnego państwa. Do zakonów rycerskich arystokracji i szlachcice wolni od ślubów duchownych, pozostając pod przewodnictwem przełożonych, zwykle mianowanych przez suwerenów. Często pod ich naciskiem ulegali oni wpływom reformacji, a zakony przybierały na stałe charakter protestancki. W tej sytuacji panujący zaczęli przejmować prawo ustanawiania orderów i najczęściej stawali na czele wielkich kapituł dynastycznych albo państwowych. Każdy władca jako wieli mistrz orderu miał wyłączne prawo nadawania go według własnego uznania zasług kandydata od odznaczenia. Ustalał tzw. statut orderowy określający przypisane orderowi przywileje społeczne lub materialne (np. prawo do obejmowania określonych urzędów, awansu, pensji orderowej) niektóre ordery jak np. angielski Order Podwiązki lub burgundzki Order Złotego Runa nadawał ich kawalerom tytuły honorowe, arystokratyczne, inne zaś jak włoski order Annuncjaty, czynił odznaczonego kuzynem domu panującego.

Przeważnie wszystkie ordery związane były z nadaniem odznaczonym praw szlacheckich dziedziczne lub osobistych., o ile ich jeszcze nie posiadali. Odznaczeni po przyjęciu przez środowisko zakonu tworzyli grono kawalerów danego orderu. Na czele ich stały kapituły orderowe, które w niektórych państwach europejskich dotrwały do czasów współczesnych, jak np. w Anglii.

il. 3 Znaki i ordery zakonów rycerskich i ich kawalerowie w strojach orderowych

Z orderami wiążą się również specjalne ceremonialne stroje, mundury lub płaszcze rycerskie należne ich, kawalerom (il. 2, il. 3), które zachowały do dziś papieskie i brytyjskie ordery rycerskie. Ze względu na charakter i przeznaczenie ordery różnią się wyglądem, rozmiarami i dzielą się na ordery: wielkie - nadawane monarchom i osobom najwyżej postawionym w hierarchii państwowej, ordery domowe - nadawane członkom rodzin panujących i ich sługom i urzędnikom dworskim, ordery damskie -  w zasadzie równoznaczne z wymienionymi lecz  nadawane wyłącznie kobietom i ordery zasługi (di Merit) Ľnadawane w uznaniu wybitnych zasług dla kraju lub monarchy osobom wojskowym, urzędnikom cywilnym, uczonym, artystom itp.

Młodą dyscypliną wśród nauk pomocniczych historii jest falerystyka Ľodznaczeniach. W polskiej literaturze tego przedmiotu istnieje brak katalogów orderów zakonów rycerskich zwłaszcza ustanowionych w średniowieczu. Brakuje na przykład opisów jak niektóre z nich wyglądały, jak np. hiszpańskiego zakonu  orderu Siekiery (1149) czy portugalskiego zakonu order Skrzydła św. Michała (1171).

Do przybliżenia czytelnikom informacji o historii założenia zakonu i ustanowienia najważniejszych orderów i ich funkcjonowania załączono zestawienie ( il.4 - il. 23), opracowane w oparciu o literaturę zagraniczną.

Zestawienie wybranych orderów zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu

il. 4

il. 5

il. 6

il. 7

il. 8

Nr. il

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

4

św. Jana Jerozolimskiego

1048, 1130

Zakon zał. brat Gerard, regułę ustanowił papież Peschalis II

Godło zakonu Jerozolimskiego Kawalerów Maltańskich

5

Rycerz Bożego Grobu w Jerozolimie

1099

Zakon zał. książę Gotfryd z Bouillon

Godło Zakonu Bożogrobowców

6

św. Łazarza Jerozolimskiego

1155

Zakon zał.brat Hugon, regułę ustanowił papież Aleksander IV

Godło zakonu

7

Alcantara, Calatarawa

1156, 1158

Bracia Suero i Gomez Berrintes, Król Kastylii Sancho III

Godło zakonu /kol. zielony, Godło zakonu /kol. purpurowy

8

św. Benedykta z Awis

1162

Król Portugalii Alfons Henryk

Godło zakonu

il. 9

il. 10

il. 11

il. 12

il. 13

Nr. il

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

9

św. Jakuba od Miecza

1175

Król Portugalii Alfons I

Godło zakonu

10

św. Jerzego

312, 1190

Cesarz Rzymski Konstanty Wielki, Cesarz Bizantyjski A. Kommenos

Order rycerzy cestarstwa, poźniej ks. Parmy

11

ryerz NMP

1190

Papież Klemens III

Godło zakonu szpitalnego NMP Domu Niemieckiego

12

Danenebroga

1219

Król Danii Waldemar II

Rycerski Order szlachty duńskiej

13

Serafinów

1275

Król Szwecii Magnus I

Rycerski Order szlachty szwedzkiej

il. 14

il. 15

il. 16

il. 17

il. 18

Nr. il

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

14

Chrystusa

1318

Król Potrugalii Dionizy I

Rycerski Order szlachty portugalskiej

15

rycerzy NMP z Montezy

1319

król Aragonii i Walencji Jakób II

Rycerski order szlachty hiszpańskiej

16

Chrystusa

1319

papież Jan XXII

Najwyższe odznaczenie państwa Watykańskiego

17

rycerzy Podwiązki

1348

Król Anglii i Walii  Edward III

Najwyższe odznacznie rycerskie w Anglii

18

Anunncjaty (Zwiastowania NMP)

1364

Hrabia Sabaudii Amadeusz VI

Najwyższe odznacznie rycerskie we Włoszech

il. 19

il. 20

il. 21

il. 22

il. 23

Nr. il

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

19

Łaźni

1399

Król Anglii Henryk IV

Najwyższe odznaczenie wojskowe w Anglii

20

Złotego Runa

1430

Kiążę Burgundii Filip III

Najwyższe odznaczenie rycerskie w Burgundii, Austrii i Hiszpanii

21

św. Huberta

1444

Książę Albrecht III

Godło Bractwa św. Huberta rycerski Order szlachty w Bawarii

22

Słonia

1462

Król Danii Chrystian I

Najwyższe odznacznie rycerskie w Danii

23

św. Michała

1469

Król Franacji Ludwik XI

Ryceski Order szlachty francuskiej

Korzystając z przedstawionego materiału należy pamiętać, że wymienione daty i imiona  władców dotyczą pierwszego ustanowienia orderu mimo niekiedy ponownego przywracania tego orderu przez innego władcę, a towarzyszące opisom wizerunki orderów mogą różnić się od pierwowzorów niektórymi szczegółami, gdyż pochodzą z późniejszych czasów (il. 4 - il. 23) - Wybrane ordery zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu. Tabela - Zestawienie wybranych orderów zakonów rycerskich ustanowione w średniowieczu).

Przedstawione wizerunki orderów pochodzą od pierwotnych znaków przynależności do określonych zakonów rycerskich. Składają się z dwóch części: zapinki i orderu, a nawet jak w przypadku orderu św. Jerzego jeszcze z przywieszki pod orderem. Wszystkie części orderów są zdobione zgodnie ze sztuką heraldyczną, barwami godłami o symbolice rycerskiej i religijnej najważniejszej w kulturze chrześcijańskiej. Jak widać najczęściej występującą formą orderów jest krzyż joannitów pochodzący, od krzyża greckiego z różnymi modyfikacjami lub krzyż łaciński rzadziej medalion. Pośrodku krzyża typu joannitów w wieńcu występują medaliony a wizerunkami świętych patronów rycerstwa jak: św. Łazarza, św. Huberta, św. Michała, zaś miedzy ramionami krzyża przestrzeń wypełniają heraldyczne motywy roślinne, jak lilie lub zwierzęce, jak orły i lwy; albo główki serafinów; jak na orderze serafinów. Również występują ordery w formie medalionów przedstawiające sylwetki świętych jak św. Jerzego lub znane z mitologii zwierzęta jak mityczne złote baranie runo w płomieniach lub sylwetka używanego w bojach przez starożytnych wojowników - słonia. Zapinki orderowe najczęściej przedstawiają rycerskie trofea w postaci zbroi, tarczy; chorągwi albo ośmiopromiennej gwiazdy z gorejącym sercem Chrystusa pośrodku lub korony królewskie i książęce. W niektórych orderach widzimy inskrypcje pisane alfabetem łacińskim lub greckim, które wyrażają dewizę orderu. W ogół są to precjoza świadczące o bardzo wysoko stojącej wówczas sztuce jubilerskiej i będące dowodem bogactwa kultury europejskiej tego okresu. Podziwiać należy; że ówcześni artyści - rzemieślnicy potrafili na tak małym kawałku metalu zawrzeć tak wiele treści, które potrafią wyzwalać takie emocje.

[powrót]