FALERYSTYKA

Ryszard T. Komorowski

Nowożytne ordery  monarchii europejskich i papieży

W poprzednim odcinku zaprezentowano ordery średniowiecznych zakonów rycerskich. Obecnie przedstawimy historię orderów ustanowionych przez europejskie monarchie i papieży w latach 1514 - 1905

Zanim  ordery stały się symbolem wyróżnienia za zasługi, stanowiły odznakę przynależności do rycerskich zakonów, stowarzyszeń, bractw lub związków. Niektóre ordery katolickich zakonów rycerskich omówione w poprzednim artykule przedstawia (il. 1) . Po zakończeniu wypraw krzyżowych i reconquisty od XV w. straciły na znaczeniu dawne zakony o charakterze militarno-religijnym. Zaczęły się one przekształcać w zeświecczone zakony działające przy głowie państwa. W miejsce dawnych zakonów rycerskich powstają zgromadzenia przyjmujące do swego grona wyłącznie osoby zasłużone dla państw a lub dla aktualnie panującego władcy, nie zawsze "szlachetnie urodzone" jak wpływowi kupcy i bankierzy. Tak ukształtowały się zakony dynastyczne i zakony państwowe, które przetrwały w takiej formie do XVIII w. Ich ordery przekształciły się w dzisiejsze angielskie ordery państwowe dla zasłużonych jak: Order Podwiązki i Order Łaźni albo duński Order Słonia. W ciągu XVII - XVIII w. większość państw europejskich posiadała już własne ordery. Coraz częściej kapituły orderów zaczęły nadawać ordery za faktyczne zasługi względem państwa, najczęściej za zasługi wojenne, ale również i za zasługi o charakterze cywilnym, pokojowym np. w dyplomacji. Nadawano je przede wszystkim szlachcie, ale coraz częściej także osobom z innych stanów.

Dekoracyjna tarcza przedstawiająca rycerza modlacego się do Najświętszej Marii Panny oraz św. Jerzego zabijaącego smoka.W górnej części tarczy widzimy napis "Regina Equitum Christianorum O.P.N." "Królowo Chrześcijańskich Rycerzy, módl się za nami!"

W przedstawionym zestawieniu wybranych, nowożytnych orderów ustanowionych przez monarchów europejskich i papieży w latach 1514 - 1905 podano daty ustanowienia i wznowienia niektórych orderów, ustanawiającego order oraz przeznaczanie orderu. We wczesnym średniowieczu wszystkie ordery były jednostopniowe i jednoklasowe, gdyż członkowie zakonu czuli się braćmi. W czasach późniejszych, w monarchiach, w których funkcjonowało wiele orderów, jeden z nich, zawsze jednoklasowy, posiadał najwyższą rangę jak np. Order św. Ducha jako najwyższe odznaczenie Królestwa Francji. Podział orderów na klasy wprowadzono w celu upowszechnienia orderów wśród szerszych kręgów społeczeństwa już w XVII w. Przykładem jest Order św. Ludwika we Francji (1693) nadawany za zasługi wojenne.

Podział ten umożliwiał odznaczanie osób w zależności od stanowiska zajmowanego w wojsku lub w strukturach urzędniczych jak np. Order Legii Honorowej, ustanowiony we Francji w 1802 roku, który później stał się pięcioklasowy. Najczęściej stosowano podział orderów na trzy lub pięć klas i trzy stopnie: złoty, srebrny i brązowy. Ten podział, rozpowszechniony przez kapituły wielu orderów po roku 1815 przetrwał do czasów współczesnych i jest wspólnym dziedzictwem krajów europejskich. Dalsze porządkowanie systemu zapewniało wprowadzenie hierarchii ważności orderów i karencji czyli okresu czasu między nominacją, a promocją. Jak widać na (il. 4 - 23) wśród nowożytnych orderów nadal dominuje wzór czteroramiennego krzyża. W XIX w. pojawia się nowy wzór: krzyż pięcioramienny w Orderze Francuskiej Legii Honorowej i siedmioramienny w Orderze św. Michała i św. Jerzego. Wśród papieskich orderów w Orderze Piano z 1847 r. pojawia się ośmiopromienna gwiazda. Jako zawieszenie orderów nadal przeważają korony cesarskie lub królewskie oraz wieńce laurowe. Po wprowadzeniu podziału orderu na klasy często każdej klasie odpowiadały różniące się wymiarami, dodatkowymi elementami i sposobem noszenia znaki orderu np.:

il. 2

1.Łańcuch noszony na ramionach ze znakiem orderowym zawieszonym często na koronie oraz ze złotą gwiazdą noszoną na lewej piersi, przysługiwały głowie państwa lub kanclerzowi orderu.

2 Krzyż Wielki często z koroną zawieszony na wstędze i noszony najczęściej z prawego ramienia do lewego boku lub odwrotnie wraz ze złotą gwiazdą na lewej piersi.

3 Krzyż Komandorski z Gwiazdą zawieszony na taśmie na szyi oraz srebrną gwiazdą: noszoną na prawej piersi. Krzyż Komandorski bez gwiazdy zawieszony na taśmie noszony na szyi. Krzyż Oficerski na wstążce z rozetą (il. 2a) noszony na lewej piersi, i Krzyż Kawalerski zawieszony na wstążce bez rozety noszony na lewej piersi. Stosowane wstęgi, taśmy i wstążki służące do zawieszenia danego orderu były tej samej barwy i wzoru.

Wszystkich odznaczonych tytułowano kawalerami i damami danego orderu, a uhonorowanych orderem na łańcuchu lub krzyżem wielkim tytułowano ekscelencjami. Krzyże Kawalerskie wg przyjętego obyczaju damy noszą upięte na kokardzie wysoko na lewej piersi, a znaki Krzyża Wielkiego Orderu pomniejszone zawieszone przez ramię na nieco węższych wstęgach niż te, na jakich noszą je mężczyźni wraz z gwiazdą orderu. Z orderami wiążą się specjalne stroje jak np. płaszcze rycerskie oraz mundury i czapki noszone przez odznaczonych Krzyżem Wielkim Orderu co przedstawiają (il. 2) i (il. 3).

il. 24

il. 2a

Odkąd w państwach o ustroju monarchicznym zaczęto przyjmować do orderów osoby bez odpowiedniego pochodzenia. Nominacja na kawalera orderu pociągała za sobą przyjęcie do stanu szlacheckiego. Wyższe klasy orderów papieskich jeszcze do roku 1939 dawały tytuł szlachecki: dziedziczny w klasie I, osobisty w klasie II. Bardzo podobne zasady nadal funkcjonują w Wielkiej Brytanii, ale tylko dla obywateli Zjednoczonego Królestwa, cudzoziemcy natomiast, obojętnie od klasy nadanego orderu, są tylko członkami honorowymi tego orderu. W roku 1991 prezydent Lech Wałęsa w czasie wizyty w Wielkiej Brytanii otrzymał od Królowej Elżbiety II Wielki Krzyż Rycerski Orderu Łaźni, a w

il. 3

1996 roku taki sam order otrzymał prezydent Aleksander Kwaśniewski w czasie wizyty Królowej angielskiej w Warszawie.

Odznaczenia te są tylko honorowymi wyróżnieniami, którym nie przysługują wspomniane przywileje. Natomiast nadane prezydentowi Lechowi Wałęsie najwyższe odznaczenia szwedzkie: Order Serafinów przez króla Karola XVI Gustawa w 1995 r. wiąże się z nadaniem Mu dziedziczne- go szlachectwa i herbu własnego co przedstawia (il. 24). Herb zaprojektował dr Adam Heymowski (1926 - 1995), znakomity heraldyk o międzynarodowej sławie, Kustosz Królewskiej Biblioteki w Sztokholmie. Herb przedstawia na srebrnym polu tarczy pośrodku słup czerwony, a na nim srebrną lilię polską między złotą koroną szlachecką, a srebrnym krzyżem rycerskim. Tarczę okala łańcuch z Orderem Serafinów. Nad herbem widnieje dewiza "FORTITER ET PRUDENTER" (Odważnie i roztropnie).

W ciągu XVII i XVIII wieku wszystkie instytucje rycerskie kierowane niegdyś przez papieży ostatecznie podupadły, zaś rewolucja francuska w 1789 r. podkopała średniowieczną mentalność i religijność leżącą u źródeł tych zakonów. Pewnym wzorcem nagradzania zasług stała się napoleońska Legia Honorowa, która zaczęła premiować wyłącznie zasługi cywilne lub wojskowe bez względu na pobożność, pochodzenie społeczne czy narodowość odznaczonego.

W tej sytuacji także Stolica Apostolska dokonała rewizji i odnowienia zakonów rycerskich, przekształcając je w ordery papieskie o charakterze nowożytnym, wyłącznie honorowe, ale przyjmujące pewne specyficzne kryteria przy odznaczaniu osób. W obowiązujących statutach ustanowionych orderów wymóg religijności kandydata został utrzymany, a nawet szczególnie wyeksponowany. W XIX wieku utrwaliło się pięć nowożytnych orderów papieskich, z czego dwa przyjmują członków wyłącznie z tytułu ich zasług dla Kościoła (ordery di merito). Jeden honoruje tylko osoby szlachetnie urodzone, a dwa pozostałe zachowują charakter mieszany. Kolejność ich wg stopnia ważności jest następująca: 1. Najwyższy Order Chrystusa, 2. Order Złotej Ostrogi, 3. Order Piano, 4. Order św Grzegorza Wielkiego, 5. Order św Sylwestra.

il. 4

il. 5

il. 6

il. 7

il. 8

Nr. ilustr.

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

4

św. Józefa

1514, 1807

Książe Ferdynand III

3 - klas. zasł. dla Toskanii

5

św. Stefana

1554, 1817

Książę Casino I Medici, Książę Ferdynand III

1 - klas. zasł. dla Toskanii

6

św. Ducha

1587

Król Henryk II Walezy

1 - klas. najwyższe odznaczenie Królestwa Francuskiego

7

Czarnego Orła

1668, 1701

Król Fryderyk I

1 - klas. najwyższe odznaczenie Królestwa Pruskiego nadające szlachectwo

8

św. Ludwika

1693, 1759

Król Ludwik XIV, Król Ludwik XV

3 - klasowy order za zasł. wojenne w Królestwie Francuskim

il. 9

il. 10

il. 11

il. 12

il. 13

Nr. ilustr.

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

9

św. Andrzeja

1698

Car Piotr I

1 - klas. najwyższe odznaczenie Cesarstwa Rosyjskiego

10

Orła Białego

1705

Król August II Mocny

1 - klasowy najwyższe odznaczenie w Polsce

11

św. Stanisława

1765, 1815

Król Stanisław August, Car Aleksander I, Mikołaj I

początkowo 1 - klas. za zasł. charytatywne poźniej 3  - klas., obecnie 5 - klas.

12

Karola

1771

Król Karol III

4 - stopniowy order zasł. w Królestwie Hiszpanii

13

Virtuti Militari

1792

Król Stanisław August

5 - klas.  order za zasł. wojenne w Polsce

il. 14

il. 15

il. 16

il. 18

il. 19

Nr. ilustr.

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

14

Legii Honorowej

1802

Konsul Napoleon Bonaparte

5 - klas. order zasł. w Cesarstwie Francuskim

15

Izabeli Katolickiej

1815

Król Ferdynand VII

3 - klas. order za zasł. w zamorskich tertytoriach Hiszpanii

16

Gwelfów

1815

Król Angii Jerzy IV

5 - klas. order domowy dynastii Hanowerskiej

17

św. Maurycego i św. Łazarza

1572, 1816

Król Wiktor Emanuel I

5 - klas. rycerski order zasługi w Królestwie Sardynii

18

św. Michała i św. Jerzego

1818

Król Jerzy III

3 - klas. order za zasł. w dyplomacji w brytyjskich koloniach

il. 19

il. 20

il. 21

il. 22

il. 23

Nr. ilustr.

Nazwa orderu

Rok założenia zakonu, ustanowienia orderu

Ustanawiający

Przeznaczenie

19

Piano

1560, 1847

Papież Pius IV, Papież Pius IX

3 - stop. order  za zasł. dla kościoła - do 1939 r. nadający szlachectwo - obecnie 5 - cio klas.

20

św. Grzegorza Wielkiego

1831

Papież Grzegorz XVI

3 - klas. order zasł. dla kościoła katolickiego

21

Złotej Ostrogi XIV w.

XIV w. , 1841

Papież Pius X

1 - klas. order  najwyższej zasł. dla kościoła katolickiego

22

św. Sawy

1668, 1701

Król Milan Obrenovic

5 - klas.  order za zasł. na polu sztuki i nauki

23

św. Sylwestra

1841, 1905

Król Ludwik XIV, Król Ludwik XV

4 - klas. order za zasł. dla kościoła katolickiego

Najstarszym i najważniejszym orderem papieskim od 1905 roku jest Najwyższy Order Chrystusa zarezerwowany obecnie wyłącznie dla katolickich monarchów i dla katolickich prezydentów w przypadku ich szczególnych zasług dla Stolicy Apostolskiej. Przedstawiono go w poprzednim odcinku jak również w bieżącym na (il. 1) i (il. 3). Drugim co do ważności orderem papieskim jest Order Złotej Ostrogi (iL 21), który nosił początkowo imię św. Sylwestra. Od 1841 r. stał się orderem 2 - klasowym, w których to klasach obowiązywał limit kawalerów, maksymalnie 300 w klasie I- szej, a 150 komandorów w klasie II-giej. Po reformie w 1905 r powstały dwa ordery: Order Złotej Ostrogi zajmujący drugie miejsce w hierarchii i nadawany tylko szefom rządu oraz Order św Sylwestra zajmujący ostatnie miejsce. Obecnie Order Złotej Ostrogi ma wyłącznie jedną klasę kawalerów, których nie może być więcej niż 100. Krzyż orderu jest zawieszony na zawieszce przedstawiającej trofea wojenne, a do jego noszenia nie używa się już wstęgi tylko ozdobnego złotego łańcucha. Trzecim w hierarchii ważności orderem jest XV-wieczny Order Piano (il. 19), którego zrekonstruowany w 1847 r. przez papieża Piusa IX. Był to jedyny order papieski do 1939 r przeznaczony dla osób pochodzenia szlacheckiego. Uhonorowany tym orderem nieszlachac równocześnie otrzymywał szlachectwo. Kawalerowie I-szej klasy uzyskiwali szlachectwo dziedziczne, a kawalerowie II-giej klasy szlachectwo osobiste. Order w formie gwiazdy podkreślał, że kawalerem mógł zostać również niekatolik. W 1856 r. Order Piano podzielono na trzy klasy: Kawalera Wielkiego Krzyża, komandorów i kawalerów W 1939 r. papież Pius XII ustanowił złoty łańcuch dla Kawalerów Wielkiego Krzyża i zniósł możliwość uzyskiwania szlachectwa przy wstępowaniu do zgromadzenia z zachowaniem jednak wszelkich dotychczasowych przywilejów w przypadku starych członków. W 1966 r. papież Paweł VI ustanowił łańcuch dla Orderu Piano przyznawany wszystkim monarchom i głowom państwa przybywającym z oficjalną wizytą do Watykanu. Obecnie Order Piano dzieli się na pięć klas i dostępny jest także dla kobiet. Wstęga orderu ma kolor błękitny z dwoma czerwonymi pasami na bocznych brzegach. Obowiązujący w uroczystościach uniform kawalerów ma również barwę błękitną. Czwrarty z orderów papieskich Order św. Grzegorza Wielkiego (il. 20), został ustanowiony w 1831 r. przez papieża Grzegorza XVI dla uhonorowania zarówno obywateli Państwa Kościelnego, jak i cudzoziemców bez względu na ich pochodzenie społeczne czy sprawowane urzędy lub godności. Od przeprowadzonej reformy w 1834 r order jest trzyklasowy, a wszyscy członkowie zostali podzieleni na dwie grupy w zależności od zasług cywilnych lub wojskowych. Znalazło to swoje odbicie w wyglądzie odznaczeń. W klasie cywilnej krzyż zawieszony jest na złotym wieńcu z liści dębu, a w klasie wojskowej posiada zawieszkę ze złotymi trofeami wojennymi. Wstęga orderu ma kolor czerwony z żółtymi pasami biegnącymi po obydwu jej brzegach. Obowiązujący w spotkaniach uroczystych uniform jest barwy zielonej. W ostatnich latach do orderu przyjmowane są kobiety. Jako piąty w hierarchii występuje Order św. Sylwestra (il. 23), który funkcjonuje od reformy Orderu Złotej Ostrogi, przeprowadzonej w 1841 r i ostatecznego oddzielenia się od tego ostatniego w 1905 r. na mocy dekretu papieża Piusa X. Jest to typowy order (il. 25) za zasługi dla Kościoła dzielący się na cztery klasy: Kawalerów Wielkiego Krzyża, Komandorów z Gwiazdą, Komandorów i Kawalerów. Wstęga orderowa jest czarna z trzema czerwonymi pasami, również czarnego koloru jest uniform obowiązujący w czasie uroczystości, Po za orderami papieskimi już wymienionymi istnieją przyznawane indywidualnie przez papieży medale. Przysługują one ludziom, którzy mają zasługi dla Kościoła jak: Pro EccIesia et Pontifice ustanowiony w 1888 r. przez papieża Leona XIII jako złoty, srebrny i brązowy, oraz Medal Benemerenti, jako złoty, srebrny i brązowy ustanowiony przez papieża Piusa VII prawdopodobnie w 1815 r.

[powrót]